Barış Atasoy>

Kendini jiletleyen tinerci için Müslüm baba neyse, Lem de benim için odur!

2006′da kaybettik Lem “babayı”; ben de eşeklik edip bu konuda tek satır yazmadım.

Seneler önce, freeservers’da yaptığım ikinci kişisel sitemi buldum; oradan copy-paste yaptım..

STANISLAW LEM

Kötü science fiction okuyanlar,iyi science fiction okuyup anlamayanlar ya da hiç okumadan yorum yapanlar science fiction türünün gelecekte olabilecek bilimsel gelişmelerin abartılı bir biçimde anlatılması olarak görürler bu türü.Aslında iyi bir science fiction yazmak son derece zordur;yazar rasyonel ve parlak bir fütürolog olmak dışında aynı zamanda iyi bir yazarda rastlanan tüm özelliklere sahip olmak,üstelik romanını mevcut olmayan bir çevreye mantığı ve yeteneğiyle akıcı,mantıklı bir şekilde oturtmak zorundadır.

Bu yüzden çok az yazar gerçekten iyi science fiction yazabilir.Bunlardan biri tartışmasız çok iyi tanınan bir deha olan Isaac Asimov’dur.5-6 yaşında batıya göç eden Rus asıllı yazara Doğu Bloku Lem’le cevap vermiştir.Bazı Avrupa ülkeleri ve Amerika’da çok tanınan ve bol ödüllü bir yazar olmasına rağmen Lem Türkiye’de çok yeni.Hangisi daha iyi gibi bir polemiğe girmekten ziyade bu iki dehayı ayrı ayrı değerlendirip okumakta ve birbirleriyle kıyaslamamakta fayda var.Her ikiside son derece ince bir espri yeteneğine sahip olmasına rağmen Lem’in tarzının daha esprili olduğunu ve bu türe yeni başlayacaklar için daha zevkle okunacağını belirtmekte fayda var.Ayrıca Lem insan doğasıyla biraz daha fazla ilgili;bu Asimov’un da hiç uzak olmadığı bir konu olsada Asimov’un daha iyi bir teorisyen olduğunu ve Lem kadar insan doğasıyla ilgilenmediğini kabul etmek gerek.Özellikle Soruşturma ve Solaris’te Lem’in bu yanını fazlasıyla yansıtan eserler.

SOLARİS

Andrei Tarkovsky tarafından filme de çekilmiş olan Solaris;Lem’in en tanınmış romanı.

*Tarkovsky, kitabı rezil etmişti. Daha kötüsünü yapamazlar derken, Sodherberg aynı kötülükte ikinci versiyonu çekti

Solaris üzerinde “canlı ve düşünen” bir okyanusun bulunduğu gezegendir.Kris Kelvin,Solaris’teki istasyona araştırmalar yapmak için gönderilir; buna rağmen Solaris’le ilgili araştırmalar tam bir tıkanma ve ümitsizlik noktasına geldiğinden istasyonun faaliyetlerine son verilmesi düşünülmektedir.İlk araştırmalar başladığında Solaris bilimadamlarının dikkatini fazlasıyla çekmiş,ancak daha sonra gerçeğe ulaşmaktaki çaresizliklerinin de etkisiyle unutulmaya yüz tutmuştur.

Romanın başında Kris Kelvin “Prometheus” kapsülüyle Solaris’e iner.İstasyonda bulunan diğer bilimadamları Snow ve Gibarian garip bir paranoid korku içindedir;ilerleyen bölümlerde ise Snow ve Gibarian’la birlikte yaşadığı duruma dayanamayıp intihar eden Sartorious’un bazı garip “hayaller” gördüğünü öğreniriz.Başta bunların halüsinasyon olduğunu düşünen Kelvin;intiharından kendisini sorumlu tuttuğu karısı Rheya’nın da aynı şekilde karşısına çıkmasıyla korkunun nedenini anlar:Solaris,buradaki bilimadamlarının karşısına geçmişlerinde ölümlerinden dolayı vicdan azabı duydukları insanları “cisimleştirip” çıkarmaktadır.Kelvin bir yandan Solaris’in gizemini çözmeye çalışırken biryandan da Rheya’nın yokedilmesi imkansız hayaletiyle büyük bir psikolojik baskı altına girmiştir.Okyanusun psikolojik savaşına karşı koymaya çalışırken öte yandan Rheya’nın ne kadar “insan” olduğunu sorgulamakta ve için için bu Solaris’in oyunu bile olsa Rheya’ı istemektedir.

Kitap boyunca insan kendi kendine pekçok sorunun cevabını arıyor ve kendi yarattığı teoriler üzerinde bile bir gerçeğe ulaşamıyor.Solaris acaba bizim insanlığımızı sorgulayan bir aynamı yoksa kendine saldırıldığını düşünüp en acımasız şekilde karşı saldırıya geçen kötüniyetli bir savaşçımı?Gibarian,yaptığı ölümcül deneylerden vicdan azabı duyup korkuya kapıldığı halde neden aynı şeyi Rheya üzerinde de yapmayı teklif ediyor?Son derece mantıklı davrandıklarını düşünen bilimadamları bile bunun Solaris’in “oyunu” olduğunu bildikleri halde Solaris’in istediği gibi duygusal davranıyorlar;insanın gerçekten saf mantıkla karar alma yetisi nereye kadar sürebilir?

Kitabın sonunda tam bir çözüm bekleyenler hayalkırıklığına uğrayacak ve bence Lem pekçok okurda hayalkırıklığı yaratacağını bilerek de olsa doğruyu yaparak net ve kesin bir sonla bitirmemiş romanı.Lem’in her eseri gibi “uzay macerası” filan değil.

YENİLMEZ

Kayıp uzay gemisi Condor’u aramak üzere garip bir gezegene iniş yapan uzay kruvazörü Yenilmez’in mürettebatı bu tuhaf gezegende ne olduğunu anlayamadıkları garip bir şehir,fabrika ve hurdalıklarla karşılaşır.

Şu ana kadar rastladığım hemen hemen her Lem ile ilgili site kitaba çok düşük ratingler vermiş.Kitabı yazarken ne düşündüğünü bilemem;ama benim şahsi fikrim Yenilmez’in gayet iyi kurgulanmış,akıcı ve yüzeyde iyi bir macera&science fiction romanı olduğu yönünde.Bence kitap sadece ama sadece bir “uzay macerası” değil.Lem,bu kitapta makinaların evrimine değinmişki bu bile başlı başına enteresan.Buradaki büyük robotlar düşünme yetisine sahipler;ama enerji kaynaklarının azalması nedeniyle zaman içinde “enerji açlığından” yokolup gitmişler ve onların yerini sürü psikolojisi ile hareket eden -mekanik aletler için bunu demek doğruysa- küçük makinalar almış ve son savaşta büyük makinalar yenilip tamamen silinmiş.

Bu durum üzerine pekçok fikir ortaya atmak olası bence..Burada Lem giderek zeki ve üreten insanların yerini alıp sadece robot kollar gibi çalışan ve sürü psikolojisiyle hareket eden insanların günümüzdeki artışına dikkat çekmiş olabilir.Yenilmez’in dev ve korkunç yıkım gücüne sahip robotunu da dünyadaki süper güçlere benzetebiliriz;veya tarihte biraz geriye dönersek romanı pekala Fransız ihtilalinin science fiction yorumu olarak görmek de mümkün:Küçük burjuva aristokrat sınıfa karşı ayaklanır ve aslında önemli ve gerekli bir kurum oran aristokrasi çöker.Bu süreçte yıkım,kaos ve gerileme hüküm sürer;ama birsüre sonra plütokrat sınıfı ister istemez oluşur -ki bunlar Condor ve Yenilmez’i gönderen insan ırkıdır- ama görülürki aslında küçük burjuva sınıfı umulanın üzerinde bir güce sahiptir.Plütokratların “maşaları” -ki burda Yenilmez’in ölümcül robotu- bile birsüre sonra karşı cephede yeralır.

SORUŞTURMA

Stephen King romanı tarzında bir açılışla başlayan Soruşturma,polisiye bir kurgu çerçevesinde ilerliyor-ancak garip ve açıklanamaz olaylara (Morgun dışına “kendiliğinden” çıkan cesetler gibi) “mantıklı” bir açıklama bulabilme kaygısı olayları çözmeye çalışan kişileri absürd teorilere itmekten öteye gitmiyor.

Kitapta en açık şekilde verilmeye çalışan mesaj günümüzde hemen her olguyu sadece istatistiksel verilerle incelemeye kalkışan metodların ne kadar yararsız,gerçekten uzak ve kafa karıştırıcı olduğu.Lem,genelde kurgusu birbirine benzeyen iki ayrı romanda iki ayrı son oluşturmayı seviyor sanırım (Aden-Yenilmez,Küvette Bulunan Günce-Gelecekbilim Kongresi,Kör Talih-Soruşturma gibi).Tabiki bu Lem’in kendini yinelediği anlamına gelmemeli;nitekim Kör Talih ve Soruşturma ayrı tadlarda ve farklı son ve biraz daha değişik temalara sahip iki ayrı roman.

Lem aynı zamanda insanın yapısını çok iyi tanıyan ve romanlarında insanlarla ilgili pekçok hoş ve isabetli saptama yapan muhteşem bir yazar.Kötü yazarların aksine Lem birkaç cümleyle insanlar konusunda okuyucuyu şok etmeyi başarıyor-İstatistikçi ve Gregory’nin bir barda karşılaşması ve Gregory’nin İstatistikçinin “gizli” aşkını öğrenmesi çok çarpıcı anlatılmış mesela.Gregory’nin kendini aynalarda gördüğü bölümde oldukça hoş bölümlerden biri!

GELECEKBİLİM KONGRESİ

Kuşkusuz en eğlenceli Lem romanlarından biri;Lem’i bu kadar büyük bir yazar yapan özelliklerden biri de son derece zevkle okunan aynı zamanda da “son derece ciddi” romanlar yazması.

Ijon Tichy,Kostarika’da yapılan Gelecekbilim Kongresi’ne katılır.Bu arada sokaklarda savaş sürmekte,hatta teroristler aleni bir şekilde planlarından bahsetmektedir.Kongrenin içeriği ise ayrı bir fiyaskodur.

Lem,gelecekte dünyanın “kemokrasi” ile yönetileceğini öngörmüşki gidişe bakılırsa son derece akla yatkın bir teori.Örneğin iki grup savaşırken “komşunu sev” bombası atılıyor ve gruplar bir anda kaynaşıp yapay bir sevgi ve sempatiyle birbirlerine karşı garip bir yakınlık duymaya başlıyor.Tabii en kötüsü halüsinojenler.Lem,halüsinojenlerden yararlanıp okura hoş bir sürprizde hazırlamış;roman oldukça kuşkulu bir sonla bitiyor!

Lem’in en iyi romanlarından biri demek tabii ki saçma olur;başyapıtlarının en iyilerinden biri bence..

KÜVETTE BULUNAN GÜNCE

Bond filmleri ve Ian Fleming ile gaza gelenlere kesinlikle tavsiye etmeyeceğim roman

TÜRKÇEYE ÇEVRİLMİŞ DİĞER KİTAPLARI

KÖR TALİH

ADEN

YILDIZLARDAN DÖNÜŞ

İNSANIN BİR DAKİKASI

DÖNÜŞÜM HASTANESİ

DÜNYADA BARIŞ

ÖLÜMLÜ MAKİNALAR