Barış Atasoy>

Yıllar sonra tekrar akvaryum hobisine dönüş yaptığımda, çok geçmeden evin bir balık eczanesine(!) döndüğünü farkettim…

Sevgi ve sorumluluk duygusu, bazen maalesef çok tehlikeli bir hal alabiliyor. Bu insanlarda da böyle. Örneğin çoğu aile, bu duygulara kapılarak çocuklarını aşırı korumacı yetiştiriyor, aman iyi beslensin diye obez, hatta şeker hastası çocuklar büyütüyor. Özellikle de, “sevgiden büyüyen” sektörler,işlerin çoğu zaman çığrından çıkmasına neden olmakta. Doğanın bize verdiği bir potansiyel, herşeyin olması gereken bir zaman var. Canlılarda parametreler çok fazla ve tek bir değişkenin etkilerini gözlemlemek bile bazen bir bilimadamının yaşam süresinden daha fazla. Genetik gibi, biyokimya gibi alanlardaki bilgilerimiz ise neredeyse sadece bir insanın yaşam süresi kadar önceye gidebiliyor. Bu sebeple, canlıların doğal gelişimine yapılan müdahaleleri son derece riskli buluyorum.

Bunları bilseniz de, kendinizi doğal sürece müdahale etmemek konusunda eğitmek ve ikna etmek zaman alıyor. Burada, ırkı islah etmek, en büyük köpeği üretmek gibi faşizan çabalardan bahsetmiyorum. Tamamen iyi niyetle, çocuğunuzun daha zeki ve güzel olmasını istemek -aslında istemek dediğinizde, yine o faşizan tuzağa düşüyorsunuz, doğru düşünce biçimiyle “elimden gelenin en iyisini vermek,potansiyeline ulaşması için her imkanı sağlamak” daha doğru-  pekala güzel ve zeki çocuğunuzun ileride şizofren olmasına neden olabilecek bazı parametreleri artırıyor ya da tetikliyor olabilir…

Uzakdoğu kültürü, özellikle de Budizmde dallanıp köklenmiş süs balığı merakı,beni bu konuda daha ciddi düşünmeye itti. Çünkü tüm hayatım boyunca, tecrübeyle gördüm ki, geleneksel Uzakdoğu yaşam tarzı bir insana daima ruh ve beden sağlılığı, mutluluk, bilgelik getirmiştir.

Şu an birinin akvaryumuna nasıl baktığını inceleyerek, ileride nasıl bir çocuk yetiştireceğini de tahmin edebilirim!

Tekrar akvaryuma dönelim(!). Çok doğal olarak, balıklarınızın hasta olmasını ve ölmesini istemiyorsunuz. İşin bu kısmı, sorumlu ve “insan” olmaktan ileri gelen hoş bir ruh hali. Gelgelelim, “balıklarım daha renkli ve hareketli olsun” diye yem aramaya başladığınızda, hızla egonun karanlık sularına doğru yaklaşıyorsunuz.

Maalesef doğal süreci hızlandırmak ya da sınırları zorlamak bir şekilde dengelerin altüst olmasıyla sonuçlanıyor. Örneğin, balıkların daha renkli olmasını sağlamak için Testesterone hormonu kullandığınızda, balıklar kısırlaşıyor ve hormonel dengeleri altüst oluyor. Sonuç ise kaçınılmaz hastalıklar ve dramatik şekilde azalan ömür.

Akvaryum hobisine merak saran herkes endokrinoloji, biyokimya filan gibi alanlarda doktora yapamayacağı için(!), sağduyuya başvurmak en doğrusu.

Şu an,öncekinin aksine, sudaki kloru atmak için kullandığım Aquatan haricinde hiçbir katkı maddesi kullanmıyorum. Bunu da kullanıyor olmaktan dolayı biraz rahatsızım; bir zararını gözlemlemedim (ama bunu gözlemlemem zaten imkansız olabilir!) ve klorla Aquatan arasında seçim yapıp Aquatan’ı seçtim. Gelgelelim, örneğin bakteri kültürü oluşsun diye Sera Nitrivec kullanmaktan vazgeçtim. Zaten istemeseniz de, zaman içinde, doğal olarak oluşuyorlar. Salyangozları elle topluyorum, çünkü salyangoz ilaçları özellikle kısırlığa neden olan bakır gibi elementler içeriyorlar. Elle toplamak zahmetli ve kökten çözüm değil; ama hobiler kolay olacak diye de bir kural yok. Hastalık belirtileri gördüğümde, elimdeki ilaçları suya püskürtüp oh çekmek yerine, bekliyorum. Maalesef bu yüzden 1-2 kayıp verdim; ama tüm akvaryumdaki balıkları zayıf düşürüp,bitkileri çürütmek yerine, daha az müdahale edip zaten ilaçla bile kurtulma şansı çok az olan balıkları üzülerek de olsa gözden çıkarmak daha doğru.

Ph’ı düşürmek için içlerinde akü suyu olan(!) -Sülfirik asit- katkıları kullanmak bana artık güvenli gelmiyor. Bunun yerine, Ph değeri düşük damacana sularla seyreltme yapıyor, torf gibi, mangrow kökü gibi doğal şeyler kullanıyorum. Evet; su biraz çamur rengi oluyor ama unutmayın ki bir canlının hayatından sorumlusunuz; sağlığı sizin göz zevkinizden çok daha önemli. Tersini düşünen birinin herzaman Josef Mengele olma riski var; unutmayalım ki, psikopatlar kariyerlerine(!) öncelikle hayvanlara işkence ederek başlarlar…

Yem konusunda da meşakkatli olmasına rağmen doğal gitmenizi öneririm. Canlıdoğuranların yosun tüketme ihtiyacı var. Bunu yosun takviyeli yemler yerine, akvaryumda bir miktar yosun oluşmasına izin vererek çözüyorum. Bitkisel besin ihtiyacını bitkisel katkılı yemler yerine ıspanakla çözüyorum; ayrıca haşladığınız suda bulunan demir, endüstriyel bitki katkılarından sağlamanız gereken demiri de karşılıyor. Bitki katkısı kullanmaktan da bu sayede vazgeçtim. Elbette tek ihtiyaçları bu değil; ama biraz hayalgücü ve inceleme ile, herşeyi doğal yoldan halledebilirsiniz.

Her hafta en az üç öğün ve en az iki gün olmak şartıyla Artemia ve Daphnia(su piresi) kullanıyorum. Bunlar çok sağlıklı yemlerdir, sanılanın aksine Daphnia hiçbir şekilde kontaminant ya da zararlı organizma barındıramaz. Öyle hassaslardır ki, sudaki en ufak bir kirlilik ölmelerine neden olur. Canlı Daphnia’yı gönül rahatlığıyla verebilirsiniz; çünkü balığınıza zarar verebilecek herhangi bir faktörün onda biri bile zaten Daphnia’yı öldürecektir.

Kesinlikle ve ne olursa olsun Tubifex’den uzak durun. Tubifex, en pis sularda yetişen, kendisi de yetiştiği yer gibi iğrenç görünümlü(!) ince,kızıl bir kurttur. Aklınıza gelen çoğu hastalık ve kirletici madde için Tubifex cennet gibidir. Hatta, Tubifex sizi de hasta edebilir; korkutucu ama Hepatit B taşıyıcısıdırlar. Ne kadar kolay bulaşabildiğini düşünecek olursak, Tubifex’i bırakın besin olarak kullanmayı, yakınına gelme fikri bile beni rahatsız ediyor.

Son olarak, biraz “geniş olmamın” faydası vardır diyeceğim. Klorsuz, temiz ve en az 48 saat bekletilmiş suyla düzenli su değişimi yapıyorsanız, akvaryumunuz artık 1 ayını devirip bakteri oluşturmuşsa, balıklarınızı iyi besliyorsanız, ölen ya da hastalanan balıklar için üzülmekten başka yapacak şeyiniz yoktur. Bundan dolayı vicdan azabı çekmeyin; siz zaten onlara doğanın vereceğinin en iyisini vermişsiniz. Hastalık ve ölüm çoğu zaman, aynı insanlarda olduğu gibi, elimizde olmayan, hatta değiştiremeyeceğimiz şeylerden kaynaklanır (bahsettiğim ideal koşulları sağladığınızı düşünerek söylüyorum bunu).

Son yıllarda benim gibi canlıdoğuran delisi akvaryum meraklılarının en çok tartıştığı konu, herhalde lepisteslerin neden çok kolay hastalanıp öldükleri…

15 sene önce, durum tam tersiydi. Chiclid’lerin önemli bir bölümü hariç, Neon ve Kardinal Tetra gibi gayet kolay hastalanıp ölen balıklar da dahil olmak üzere, sayısız tür beslemiştim. Bunların arasında en dayanıklı balıklar lepistesler çıkmıştı…

Nitekim, şu an ülkemizde sivrisinekle mücadelede kullanılan Gambusya da, Lepistes’lerle aynı aileden ve İstanbul gibi iklimin son derece değişken ve suların pis olduğu yerlerde bile yaşıyorlar. Elbette, yabani türler, genetik deney tahtası olan Lepisteslerden çok daha dayanıklılar; ancak fark bu kadar radikal olmamalı.

Bence tek bir neden yok. Muhtemel nedenler şunlar:

1.İthal balıklar son derece kötü şartlarda ve insanlık dışı kimyasal maddelerle uyuşturularak ithal ediliyorlar ve nakliyeden sonra ne kadar iyi bakılırsa bakılsın, yarısının ölmesi kaçınılmaz. Lepistes gibi kolay üreyen ve bakılan türlerin ithali de ayrı bir fiyasko. Kural olarak, ithal balıktan kesinlikle uzak durmalısınız.

2.Akraba evlilikleri(!). Geçenlerde doğum yapan Black Molly’imin yavrularının yarısı ölü doğdu. Kalanların bir kısmında kuyruk ve gövde deformasyonları vardı. Akvaryumun kimyası mükemmel, filtrede peat kullanıyorum, bol sayıda kütükle suyu yumuşatıyorum (suyun rengi bariz derecede sarı-kahverengi). Ağır metaller neredeyse sıfır; açıkçası şu an akvaryumlarımda bulunan sular, birçok kaynak suyundan daha sağlıklı(!). Gelgelelim, aynı ana babadan doğan yavruların ileride çiftleşmesi sonucu, muhakkak genetik deformasyona sahip bireyler oluşuyor.

3.Dar gen havuzu: Aslında tüm canlılar için aynı şey geçerli-arasıra farklı bireylerin çiftleşmesi sonucu, ortalamanın üzerinde (ve maalesef kimi zaman altında) bireyler ortaya çıkar. Irk ne kadar iyi olursa olsun, uzun nesiller boyunca kendi arasında çiftleşmelerden ötürü sağlıksız bireylerle karşılaşıyor olmamız doğal bir sonuç.

4.Yemler ve kimyasallar: Bundan 15 sene önce seçim şansınız azdı. Birkaç tip yem ve birkaç tip ilaç vardı. Bugün ise, yüzlerce çeşit yem,ilaç,su koşullandırıcı katkılar var. İlk zamanlarda çok paranoyak ve garantici gidip, üzerinde iyi birşeyler yazan her ilacı ve katkıyı akvaryuma boca ediyordum.

Maalesef, endüstriyel yem ve ilaçlar, balıkların metabolizmasını zayıflatan çok sayıda kimyasal içeriyor. Bazı durumlarda ise, koruyucu,düzenleyici ve ilaçları kombine kullanmak, balıklar için yararlı olan kimyasallarda bile farkında olmadan aşırıya kaçıp balıkları zehirlemenize neden olmakta.

Çok sayıda akvarist, benim başlarda yaptığım gibi, tedavi konusunda çok aceleci, hatta proaktif olabiliyor. Örneğin, her su değişiminde koruyucu olarak Contra Ichtyo kullanıyordum ki, bu pek de hafif bir ilaç sayılmaz.

Mümkün olduğu kadar doğal gitmekte fayda var: Şu an, Sera’nın Aquatan’ı dışında hiçbir katkı kullanmıyorum. Örneğin, bitkilerin demir ihtiyacını, normalde balıklara yem olarak haşladığım ıspanağın suyunu akvaryuma dökerek (önce ıspanağı güzelce yıkayıp dezenfeksiyon amaçlı kısa bir kaynatmadan sonra haşlıyorum) sağlıyorum. Bazı yemlerde hormon olduğunu bildiğim için, haftada birkaç kez tamamen doğal -ıspanak,artemia,kendi yetiştirdiğim su piresi,vs..- gibi yemleri tercih ediyorum.

Maalesef şu an Lepistes satın alan bir akvaristin kayıp oranı çok yüksek olacaktır. Üstüne üstlük, gayet eğlenceli, sağlam ve dertsiz balıklar olduğunu bildiğim Lepisteslerin “adının çıkmış” olmasına üzülüyorum. Bir süredir sağlıklı Lepistes üretmek için çalışıyorum ve geçenlerde bir miktar yavru aldım. Yavruları tamamen doğal ürünlerle,üzerine haddinden fazla titreyerek yetiştiriyorum. Bugün piyasadan satın alacağınız balıkların %99′u hormonla büyütülmekte. Çoğu akvarist, hormon kullanımının etkilerini gözle görmediği için ne kadar tehlikeli olabileceğini de tahmin edemiyor. Sadece 1.5 ay boyunca hormonlu yemle büyütülen bir Molly, 3 santimi aşabiliyor; oysa şu an beslenme uzmanı(!) titizliğiyle beslediğim, mükemmel koşullarda, bitkili ve büyük tanklarda büyüyen Molly’ler 2 ayda ancak 1.5 santime ulaştılar; farkı anlayın. Gelgelelim, son derece hareketli, sempatik(!) ve meraklılar(!). Bazıları astronot tarzı davranışlar sergiliyor, elimden yemlenip akvaryuma yaklaştığımda cama yaklaşıp merakla beni süzüyorlar.

Eğer yeterince sabırlıysanız, son derece kötü şartlarda yetişen canlıdoğuranlar bile, birkaç nesil sonra sağlıklı bireyler ortaya çıkarabiliyor. Herşeyi kitabına uygun yaptığınızda, bu yavruları büyütüp sağlıklı yetişkinler olduklarını görmek çok zevkli. Bu yüzden, yeni başlayanlara tavsiyem, renk ve sayıya aldanıp akvaryumları balığa boğmadan, tek bir türden giderek, yavru alıp bunları yetiştirmeye yönelmeleri.