Sürü psikolojisi, Solomon Asch, politika, Internet…
Etrafınızdaki 20 insan, size ineğin aslında öküz olduğunu söylüyor. Ne yaparsınız? Bire bir ya da bire iki gibi daha “adil durumlarda” çoğunuz itiraz edersiniz.Gelgelelim, sosyal psikoloji deneyleri, sayılar büyüdükçe koyunluğumuzun arttığınızı söylüyor. Sonuç? Çoğumuz, “Mea Culpa, tamam, öküz” der.
Solomon Asch, 1953′de meşhur deneyini yapıyor: Tahtaya birbiriyle farklı uzunlukta çizgiler çiziyor hoca, bir denek var ve sınıftaki diğer öğrenciler “hocanın adamları”. Hepsi, farklı uzunluktaki çizgilerin eşit olduğunu söylüyorlar. Deneklerin %30′undan fazlası, yanlış olduğunu bile bile, “evet, çizgiler eşit” diyor. Çoğu denek büyük bir gerginlik hissediyor, ne de olsa kara koyun olmak böyle birşeydir. Kimse sizden hoşlanmaz…
Akademik çevrelerin bir kısmı deneye itiraz ediyor; gerekçe olarak da “zaten dersten sıkılmış olan öğrencinin, tartışmaya girerek sıkıntısını daha fazla artırmak istememesini” ileri sürüyorlar. Eh; az çok makul bir gerekçe bu. Ama sonuç değişmiyor. Eğer yeteri kadar yandaş bulursanız, çoğu insana “dünya düz” dedirtebilirsiniz. Sonra bu “resmi görüş, resmi ideoloji” olur. En sonunda, “çoğulcu” adı verilmiş, “çoğunlukçu” demokrasi kurallarına göre kanunlar çıkarır ve doğruyu söyleyenleri içeri tıkarsınız.
İçeri tıkmaktan bahsetmişken, Stanford hapishane deneyinden bahsetmemek olmaz. Lakin bahsetmeyeceğim; zira uykum var(!).
Etrafınızdaki çoğu olaya yakından bakın. Birkaç sene önce, Paris’te metroda bir kadına tecavüz ediliyor ve 36 kişi seyretmekle yetiniyor. Çünkü herkes eninde sonunda birinin müdahale edeceğini düşünüyor.
Türkiye’de sokakta bir herif karısını dakikalarca bıçaklıyor, bırakın halkı, polis bile istemeyerek, kameraları görünce, o da “lütfen” müdahale ediyor. (Oradaki polis ben olsam, önce herifin kafasına, sonra ayağına, sonra da havaya ateş ederim! Tersten mi oldu? Olsun.)
Internet de koyunlaşıyor. Bunu blog hadisesine adım attıktan sonra gördüm. Demek ki, grup büyüdüğünde, o ortamdan bir daha hayır gelmiyor. Aynı fikirde olabilecek, daha doğrusu çıkarları için hertürlü şeyi yapacak adamların sayıca çok olduğu gruplardan maraz doğuyor.
