Barış Atasoy>

Son yıllarda kafama takılan bir soru var: inek miyiz cidden?

Şuradan çıktı: Gazetelerin “kariyer” eklerine bakın. Televizyonda, köle seçer gibi işçi alan şirketlere bakın, ya da kariyerle kafasını bozmuş biriyle konuşun. Hepsi “verimlilikten” bahsediyor.

Ben ilkokuldayken, Hollanda ineklerinin süt veriminin bizim yerli ineklerden çok fazla olduğunu okumuştum.

Bir de motorun verimlisini severim; az yakıtla çok iş üretecek.

Kombiler arasında da çok ciddi verim farkları olabiliyor. Özellikle bu soğuk kış günlerinde prim yapan konulardan biri.

Ben verimli değilim; çünkü kendimi inek, motor ya da kombi gibi hissetmiyorum. Belki bu yüzden, adam gibi bir işe girip kariyer filan yapamadım.

Doğrusunu isterseniz, bir insan için “verimli” denmesi de ağırıma gidiyor. Bir insanın kendini “verimli” kabul etmesi ise, beni türümden soğutuyor.

İnsanları değeri verimine göre ölçülmemeli. İşin doğrusu, insan pek o kadar da verimli değildir. Morali bozulur, hasta olur, canı sıkılır, sevgilisi terkeder, lodos vardır, “verimli” olamaz. Bilgisayarlar, pekçok işi insanlardan çok daha verimli, ucuz ve çabuk yapabiliyorlar.

Aslına bakarsanız, son yıllardaki ekonomik, bilimsel, kültürel gerilemenin gerisinde de insanları makine ya da hayvan olarak görme anlayışı yatıyor. İnsanın zekası vardır (olmalıdır!), yaratıcılığı vardır, analiz ve sentez yeteneği vardır. Bilgisayarlar da yapıyor; ama onlarda bizden öğreniyorlar!

Artan işgücü, bazı iş kollarının statik hale gelmesi, işgücü maliyetini düşürme çabaları, hem dünyayı, hem insanları yanlış yerlere götürüyor. En azından işletmeler düşük kardan şikayetçi. Neden biliyor musunuz? Otomatik pilotta gidiyorlar da ondan! Değişiklik yaratıp, rakipler arasından sıyrılmalarını sağlayacak insanları “pahalı” diye çalıştırmıyorlar. Daha kötüsü, bazı işlerin hiç de yaratıcılık gerektirmediği, bu işleri sıradan insanların da yapabileceği, çünkü görev tanımlarının çok net olduğu düşünülüyor. Bundan neredeyse 150 sene önce, Jethro Tull basit bir tohumlama makinesi icat etti. Çok basit bir buluştu. Oysa o çok basit buluş, tarımın ve insanlığın tarihini tamamen değiştirdi. Sürüye uysaydı, hiç düşünmeden, “verimli bir şekilde” diğer çiftçiler gibi tarlasını ekip biçseydi belki kıtlık yüzünden yüzbinlerce insan ölecekti.

Sadece yaratıcı insan “verimlidir”; robot gibi talimatları uygulayanlar ya da inek gibi sürekli aynı şeyi, oldukça kusursuz yapabilen sürüler değil. Değişimi yaratan insandır, ama siz herkesten aynı şeyleri bekleyip aynı tornadan adam çıkarırsanız, değişim filanda olmayacaktır. Elbette değişim her zaman güzel şeyler vadetmez, gelgelelim herşey statik olsaydı, öğrenmeden bile bahsedemezdik-çoğumuz, en yaygın biçimde, deneme-yanılma yoluyla öğrenir. Eğer yanılma hakkımız olmasaydı, muhtemelen 300 sene öncekiyle aynı hayatı yaşıyor olurduk. Keza dinamit bile, bir yanılgının yan ürünüdür!

Şirketler, makine ve binalara yatırım yapıyorlar. Bireyler de çok farklı değiller; örneğin değişik insanlar tanımak, farklı yerler görmek, başka kültürleri anlamaya çalışmak yerine, arabalara, bilgisayarlara, cep telefonlarına gömüyor paralarını.